تبلیغات
رایحه قم - آستانه حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام
آستانه حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام
معرفی حرم حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و ساختمان‌ها و موقوفات و تشكیلات اداری وابسته به آن كه بیشتر آنها در شهر قم واقع است.

زمینه تاریخی:
حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، (د 201ق/816 م) دختر امام موسی كاظم علیه السلام است. در باب علت و تاریخ شهرت وی به «معصومه» اظهار نظر قطعی دشوار است. بر اساس فرمانی از جهانشاه قره قویونلو (سده 9ق/15م) فقط می‌توان حدس زد كه از همین روزگاران به این نام مشهور شده است. وی در 201ق/816م، یك سال پس از ورود امام رضا علیه السلام به مرو، عزم خراسان كرد و چون به ساوه رسید، بیمار شد. موسی بن خَزرج اشعری، از اشعریان مقیم قم، به ساوه رفت و وی را به قم آورد و در سرای خویش منزل داد. مطابق روایتی دیگر، خود حضرت فاطمه علیهاالسلام از خادم خواست كه او را به قم برد. بیماری او هفده روز ادامه یافت و به فوت انجامید.

پیكر مطهرش را در محلی موسوم به باغ بابلان، كه اكنون روضه مطهره اوست، به خاك سپردند. درباره عمر فاطمه علیهاالسلام به هنگام وفات، روایات گوناگون است. برخی او را هجده ساله، و بعضی بیش از این دانسته‌اند، اما با توجه به این كه پدر وی امام موسی كاظم علیه السلام در 179ق/795م به دستور هارون الرشید گرفتار و زندانی شد و چهار سال در زندان ماند و همان جا وفات یافت و وفات فاطمه نیز در 201ق/816م رخ نمود، وی لااقل می‌بایست در 21 یا 22 سالگی وفات كرده باشد. بر اساس روایتی دیگر فاطمه علیهاالسلام مسموم شد، ولی این روایت ضعیف است و مورخان معتبر، از آن میان، حسن بن محمد حسن قمی از آن یاد نكرده اند.

بابلان، مدفن حضرت معصومه، باغی بود از آنِ موسی اشعری در بیرون شهر قم. حسن قمی از آن به «مقبره بابلان» تعبیر كرده است؛ زیرا موسی بن خزرج آن باغ را پس از دفن حضرت معصومه، برای گورستان عمومی وقف كرد و منزلی را كه حضرت معصومه در آن چندی زیست، به مسجد اختصاص داد. این منزل نیز بیرون شهر قم بود و اینك معروف به سرای سِتّیّه، همراه با «بیت النور» كه محل عبادت وی بود، معمور و مزار مردم است. نخستین بار میر ابوالفضل عراقی، مسجدی در كنار آن ساخت و از این رو، محوطه وسیع اطراف آن به میدان میر مشهور شد.باغ بابلان در كنار رودخانه و بیرون شهر قم بود. مسلم است كه این باغ حتی در سده‌های هفت و هشت قمری نیز خارج از قم بوده؛ زیرا قاضی احمد قمی از شمس الدین صاحب دیوان یاد می‌كند كه «متوجه شهر قم شد و چون به آنجا رسید، در مشهد شریف كه بیرون شهر است فرود آمد.»

در پایان روزگار صفویان كه افاغنه بر ایران تاختند، حرم حضرت معصومه علیهاالسلام از این حمله بی نصیب نماند و اشرف افغان (د 1142ق/1729م) به هنگام عقب نشینی از برابر نادر، همه نفایس و زر و زیورهای آستانه، حتی طلاهای روی صندوق مرقد شاه عباس را نیز كند و به یغما برد.همچنین به موجب یك وقفنامه از روزگار صفویان، حرم بیرون از باروی قم بوده است. در ایامی كه شاردن از قم دیدار می‌كرده، دیوار پهن و ستبری از آجر میان ساختمان حرم و رودخانه كشیده شده بوده كه به هنگام طغیان رودخانه، به حرم آسیبی وارد نیاید. بنابراین در آن روزگار نیز حرم با رودخانه فاصله چندانی نداشته است. گر چه امروز این فاصله به چند صد متر می‌رسد، اما این عقب نشینی را نمی‌توان طبیعی دانست؛ بلكه به گمان قوی مسیر رودخانه را بعداً كمی تغییر داده‌اند تا حرم از آسیب احتمالی مصون بماند.

1. حرم
این بنا شامل ساختمان درونی آرامگاه، مرقد مطهر و ضریح اطراف مرقد است.

آغاز بنای حرم و تحولات آن: پس از دفن حضرت معصومه علیهاالسلام، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار او برافراشتند. این سایبان بر جای بود؛ تا آن كه زنی زینب نام (قبه بر سر تربت او نهاد. در مورد نسب این زینب اختلاف است. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته 378ق/988م)، او را دختر محمد بن علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌داند. بعضی دیگر و از جمله حسینی قمی می‌گویند: «زینب دختر امام محمد تقی علیه السلام وارد قم شد و قبه بر سر تربت آن حضرت نهاد.» بعضی دیگر او را دختر موسی مبرقع و برخی دختر امام جواد علیه السلام می‌دانند و می‌گویند او گنبدی هم بر روی مرقد حضرت معصومه علیهاالسلام ساخت. گفته اخیر مأخذ معتبری ندارد. به نظر می‌آید گفتار حسن قمی صحیح‌تر باشد؛ به ویژه، نزدیكی زمان مصنف با بنای بقعه مؤیّد این مطلب است.

سایبانی كه اشعریان برافراشتند، می‌بایست تا نیمه سده سوم قمری برقرار بوده باشد؛ زیرا به تصریح حسن قمی، برادر زینب یعنی موسی بن محمد بن علی بن موسی الرضا علیه السلام، در 256ق/869م وارد قم شد و پس از خروج او از قم، زینب در طلب برادرش از كوفه به قم آمد. مسلم است كه بنای زینب نیز لااقل تا 378ق/988م كه تاریخ قم تصنیف شده، برپای بوده است. از آن پس، تا 457ق/1064م آگاهی چندانی از تجدید بنای خود بقعه در دست نیست، جز آن كه در 350ق/961م ابوالحسن زید بن احمد بن بحر اصفهانی حاكم قم، سر در بقعه را از جانب رودخانه گسترش داد و در بزرگتری برای آن تهیه كرد. در 447ق/1055م امیر ابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی (د 455ق/1063م) به اشارت شیخ طوسی (385 - 460ق/995 - 1067م) «مشهد و قبه سِتّی فاطمه را بساخت.»

ساختمان این بنا تا 457ق/1065م به درازا كشید. این بنا فاقد ایوان و بیوتات و گلدسته بود. در حمله مغولان، قم نیز از آسیب مصون نماند، ولی احتمالاً به حرم آسیبی نرسید؛ زیرا ساختمان عراقی تا روزگار صفویان بر جای بوده است. برخی گفته‌اند كه تیمور گوركانی (736 - 807ق/1335 - 1404م) نیز قم را ویران كرد، ولی برخی منكر هجوم تیمور به قم شده‌اند. حمدالله مستوفی از ویران شدن قم یاد می‌كند، ولی مقصود وی مشخص نیست كه ویرانی ناشی از حمله مغولان است یا كسان دیگر؛ نیز معلوم نیست كه به خود حرم آسیبی وارد شده است یا نه. پس از آن سلطان محمد الجایتو (د 716ق/1316م)، كه آثار او در مشهد رضوی مشهور است، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. كاشی‌های موجود در آستانه، كه تصویر سواران مغول بر آن نقش شده، از آثار دوران اوست.در روزگار صفویان، آستانه حصرت معصومه علیهاالسلام شكوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و بارگاه حضرت معصومه را مرتفع‌تر ساختند و به كاشی آراستند. اینان، خادمان و حافظان و زائران را میهمان می‌كردند و هزینه می‌دادند و بالجمله «دارالمؤمنین قم در این وقت، كمال معموری و آبادانی به هم رسانید.»

بنای عراقی تا 925ق/1519م بر جای بود. در این سال شاه بیگم دختر شاه اسماعیل اول صفوی (د 930ق/1523م) به مباشرت عماد بیك، بقعه حضرت معصومه علیهاالسلام را به صورت بنایی هشت پهلو با هشت صُفّه تجدید بنا كرد و دیوارها را با كاشی مُعَرق بیاراست و در جلوی آن ایوانی با دو مناره بنا نهاد و صحنی نیز با چند بقعه و ایوان طرح ریخت. اما قاضی میر احمد منشی، تاریخ بنای مزبور را 946ق/1539م و بانی آن را شاه بیگی بیگم دختر مهماد بیك می‌داند كه «عمارت رفیعه حضرت معصومه را بكرد و قریب هزار تومان املاك نفیس وقف آن مزار موهبت آثار فرمود.» كجوری و آل بحر العلوم می‌گویند در 529ق/1134م شاه بیگم دختر عماد بیك، بر سر مرقد حضرت معصومه علیهاالسلام گنبدی بنا نهاد. این گفته‌ها بی گمان نادرست است؛ زیرا قزوینی رازی، مؤلف النقض (نوشته در 560ق/1164م)، از بنای ابوالفضل عراقی سخن می‌گوید. اگر شاه بیگم نامی بر بقعه فاطمیه بنایی ساخته بود، وی آن را یاد می‌كرد. این اشتباه ظاهراً باید از تشابه دو رقم «925» و «529» و «عماد بیك» و «مهماد بیك» و ریختگی‌های كتیبه‌ای كه واعظ كجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل كرده‌اند، ناشی شده باشد؛ خاصه آن كه فیض در گنجینه آثار قم، اشتباه وی را در ذكر تاریخ بنا، ناشی از آن می‌داند كه مطابق رسم آن روزگار، اعداد روی كتیبه‌ها را معكوس می‌نوشتند. خود وی نمونه‌هایی از اینگونه تاریخ نویسی را دیده و شواهدی از آن را آورده است. كتیبه موردِ نظرِ كجوری كه در ایام قاجاریان می‌زیست، در آیینه‌كاری حرم و دیوارهای اطراف و محو كاشی‌ها و گچ بری‌های كهن توسط كیكاووس میرزای قاجار از میان رفت.

در پایان روزگار صفویان كه افاغنه بر ایران تاختند، حرم حضرت معصومه علیهاالسلام از این حمله بی نصیب نماند و اشرف افغان (د 1142ق/1729م) به هنگام عقب نشینی از برابر نادر، همه نفایس و زر و زیورهای آستانه، حتی طلاهای روی صندوق مرقد شاه عباس را نیز كند و به یغما برد. در دوره نادری (1148 - 1160ق/1688 - 1747م)، و زندی (1162 - 1209ق/1748 - 1794م) از مرمت یا تجدید بنای حرم، اطلاعی در دست نیست، اما در روزگار قاجاریان، حرم مطهر شكوه و عظمت روزگار صفویان را باز یافت. فتحعلی شاه (د 1250ق/1834م) سطح حرم را با سنگ مرمر فرش كرد. به تصریح كتیبه موجود، آیینه‌كاری دیوارهای حرم نیز در ایام او آغاز شد و در روزگار محمد شاه (د 1264ق/1847م) پایان یافت.

مرقد مطهر:
پس از بنای بقعه و تجدید ساختمان آن، در 605ق/1208م به اشاره امیر مظفر احمد بن اسماعیل، بزرگ‌ترین كاشی ساز عصر به نام محمد بن ابی طاهر كاشی قمی، یا محمد بن طاهر بن ابی الحسین مدت هشت سال به ساختن كاشی‌هایی برای مرقد شریف مشغول بود و سرانجام در 630ق/1232م آن كاشی‌ها را آماده و در جای خود تعبیه كرد. این كاشی‌ها هنوز پابرجاست و از كهن‌ترین و با ارزش‌ترین آثار موجود در آستانه به شمار می‌رود. طول مرقد 90/2 و عرض و ارتفاع آن 20/1 متر است و چون كمی از خط قبله انحراف دارد، در روزگار شاه طهماسب به راهنمایی محقق ثانی ضریحی در محاذات قبله بر گرد آن قرار دادند.

ضریح:
نخستین ضریح مرقد، ساخته شاه طهماسب اول است. این ضریح در 950ق/1543م به طول 80/4 و عرض 40/4 و ارتفاع دو متر از آجر بنا شد. در شمال این ضریح، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت كه در 1213ق/1798م به جای آن دری نفیس از طلا به دستور فتحعلی شاه ساخته و نصب شد. شاه طهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سفید و شفاف در اطراف ضریح پیشین به فاصله نیم متری از زاویه جنوب غربی حرم نصب كرد. این ضریح در 1000ق/1591م توسط شاه عباس اول با ضریح دیگری تعویض شد. فتحعلی شاه این ضریح را در 1245ق/1829م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز پایه‌ای از سنگ مرمر به ارتفاع سی سانتیمتر جای داد. ضریح فتحعلی شاه یك بار در 1328ق/1910م و بار دیگر در 1365ق/1945م به علت فرسودگی مرمت شد و سرانجام در 1348ش شكل آن را تغییر دادند و بر ارتفاعش افزودند.
 
2. گنبد و گلدسته ها

الف) گنبد:
نخستین گنبدی كه بر فراز تربت فاطمه بنا شد، ساخته ابوالفضل عراقی در 457ق/1064م بود. در ق 925/1519م شاه بیگم صفوی این گنبد را ویران كرد و گنبدی دیگر ساخت كه اكنون باقی است. در 1218ق/1803م به فرمان فتحعلی شاه با دوازده هزار خشت زرین گنبد را بیاراستند. ارتفاع گنبد از سطح بام شانزده متر و از سطح زمین 32 متر است. پیرامون خارجی آن 6/35 و پیرامون داخلی آن 66/28 و قطرش دوازده متر است.

ب) گلدسته‌ها:
در آستانه حضرت معصومه علیهاالسلام جمعاً شش گلدسته هست. دو گلدسته خود حرم در اوایل روزگار صفویان، توسط شاه بیگم بنا شد. در 1198ق/1783م این دو گلدسته توسط لطفعلی خان زند تجدید بنا شد؛ زیرا از قصیده هاتف اصفهانی، كه در پیشانی ایوان طلا كتیبه شده، بر می‌آید كه دو گلدسته شاه بیگم پیش از تجدید بنای لطفعلی خان ویران بوده است. در 1218ق/1803م فتحعلی شاه این گلدسته‌ها را طلاكاری كرد. این گلدسته‌ها در ایام ناصرالدین شاه، توسط حسین خان شاهسوند، معروف به شهاب الملك در 1286ق/1869م تجدید بنا شد و سطح آنها با كاشی آراسته گشت. در 1299ق/1881م كامران میرزای قاجار آنها را با خشت‌های زرین بیاراست. ارتفاع این گلدسته‌ها از كف صحن 20/32 و از سطح بام 40/17 و قطر آنها 5/1 متر است. دو گلدسته دیگر در 1303ق/1885م توسط علی اصغر خان اتابك در صحن جدید و طرفین ایوان آینه بنیاد شد كه به گلدسته اتابكی مشهور است. ارتفاع آنها از كف صحن 80/42 و از سطح بام 28 متر و قطرشان 30/3 متر است. دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته كوتاه، بر فراز زاویه‌های بخش درونی صحن جدید قرار دارد كه همواره از آنها برای اذان گفتن استفاده می‌شده است. این گلدسته‌ها به ارتفاع 50/13 متر از كف صحن و قطر سه متر و پیرامون 90/9 متر به شكل هشت ضلعی منظم ساخته شده‌اند.

3. صحن‌ها و ایوان‌ها
آستانه حضرت معصومه علیهاالسلام دارای دو صحن است: صحن عتیق و صحن جدید.

صحن عتیق:
در 925ق/1519م شاه بیگم صفوی برای نخستین بار صحنی به شكل مربع با سه ایوان بنا نهاد. این صحن و ایوان‌ها همچنان بر جای بود تا در روزگار فتحعلی شاه، ظاهر آن را تغییر دادند و به شكل هشت ضلعی نامنظم درآوردند. پس از آن بر ایوان‌های صحن عتیق افزوده شد و اكنون هفت ایوان در آن هست: چهار ایوان در جنوب و سه ایوان در شمال صحن. مشهورترین ایوان صحن عتیق، ایوان طلاست كه توسط شاه بیگم ساخته شد و در 1249ق/1833م توسط فتحعلی شاه طلاكاری گشت. در این ایوان‌ها انواع تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنس كاری و گچ بری و آینه كاری به كار رفته و كتیبه‌هایی نفیس به خط كوفی و نسخ و ثلث در آن دیده می‌شود. طول ایوان طلا نه متر، عرض آن شش متر و ارتفاعش 80/14 متر است.

صحن جدید:
این صحن از آثار میرزا علی اصغر خان اتابك است و ساختمان آن هشت سال از 1295ق/1878م تا 1303ق/1885م به درازا كشید. در صحن جدید كه به شكل چند ضلعی نامنظم است نیز هفت ایوان هست كه مشهورتر از همه ایوان آینه است. این ایوان یكی از شاهكارهای معماری و ساخته استاد حسن معمار قمی است. طول ایوان نه متر، عرض آن 87/7 متر و ارتفاعش 80/14 متر است. ایوان‌های صحن جدید نیز دارای انواع تزیینات كاشی‌كاری، مقرنس‌كاری، گچبری، حجاری و كتیبه‌های گوناگون است.
 
4. رواق‌ها و گنبدها
در اطراف حرم شش رواق هست كه اغلب دارای گنبدی كوچكتر از گنبد اصلی حرم است: سه رواق ساخته صفویان، دو رواق ساخته قاجاریان و یك رواق مربوط به روزگار معاصر است. این رواق‌ها دارای انواع هنرهای بدیع اسلامی است و كتیبه‌هایی نفیس به خط خوشنویسانی مشهور مانند محمدرضا امامی در آنها به چشم می‌خورد.

رواق شرقی یا رواق آینه: در شرق روضه قرار دارد و در 1300ق/1882م توسط علی اصغر خان اتابك همراه با ایوان آینه ساخته شد. طول این رواق 23 متر، عرض آن 5/3 متر و ارتفاعش پنج متر است.

رواق غربی: شامل سه بخش است و در 1236ق/1820م توسط محمدتقی میرزا حسام السلطنه فرزند فتحعلی شاه به عنوان مسجد بالاسر به جای عمارت مهمانسرایی كه شاه طهماسب در 945ق/1538م ساخته بود، بنیاد شد.

رواق و گنبد شاه صفی یا حرم زنانه: آرامگاه شاه صفی در آن جای دارد و در 1052ق/1642م به دستور شاه عباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اكنون به روضه پیوسته است. در این رواق كتیبه‌ای نفیس به خط محمدرضا امامی هست كه احادیثی بر آن نوشته شده است.

رواق و گنبد شاه عباس دوم: در 1077ق/1666م توسط شاه سلیمان بر روی مقبره شاه عباس بنا شد. گنبد آن شانزده ضلعی منظم است. در این رواق نیز كتیبه‌ای به خط محمدرضا امامی است كه سوره جمعه بر آن نوشته شده است.

رواق و گنبد شاه سلیمان: مرقد شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال 1107ق/1695م توسط سلطان حسین ساخته شد. قاعده گنبد آن چهار ضلعی نامنظم است. كتیبه‌ای به خط خطیب قمی در آن هست كه سوره حشر بر آن نوشته شده است.

رواق و گنبد طباطبایی: رواقی است به شكل مثلث، ساخته حاج آقا محمد طباطبایی (آیةالله زاده قمی) كه ساختمان آن از 1360ق/1941م تا 1370ق/1950م به درازا كشیده است.

5. مدارس و مساجد
از آغاز ساختمان حرم، به تدریج مدارس و مساجدی در اطراف آن پدید آمد. در دوره‌های مختلف تعدادی از این مدارس بر اثر مرور زمان ویران شد، سپس مدارس دیگر ساخته شد و همواره بر وسعت و اهمیت آنها افزوده گشت تا امروز كه این مدارس از جمله مدرسه فیضیه و دارالشّفاء، از مراكز بسیار مهم و معتبر علوم اسلامی شیعی به شمار می‌آید.

6. موزه
در طی دوره‌های مختلف كه از آغاز بنای حرم می‌گذرد، اشیای گران‌بهایی در آنجا گرد آمده است كه زائران و مجاوران حرم و گاه فرمانروایان دور و نزدیك آنها را هدیه كرده‌اند. پیش از تاسیس موزه، طی سالیان دراز، چون جایی برای نگهداری این اشیاء نبود و اینها به صورت پراكنده در اطراف بقعه و حرم انباشته شده بود، برخی از میان رفت. در 1314ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب حرم زنانه در نظر گرفت و پس از نوسازی به موزه آستانه اختصاص داد. بعدها موزه را به محلی در جنب مدرسه فیضیه، در كنار دفتر تولیت آستانه انتقال دادند و در جای ساختمان موزه سابقه، مسجد موزه را بنا كردند. در این موزه اشیای نفیسی چون: مسكوكات كهن و گران‌بهای زرین و سیمین اسلامی از عصر خلفای عباسی تا روزگار معاصر، قالیچه‌های نفیس، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و بسیاری چیزهای دیگر نگهداری می‌شود.

7. كتابخانه
پیش از تأسیس كتابخانه آستانه، مقداری از كتاب‌های نفیس خطی و قرآن‌های مذهّب و گران‌بهایی را كه در طی سالیان دراز گرد آمده بود، در حجره‌ای واقع در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوی آن را دیوار كشیده بودند. در سال 1314ش كه مشغول ساختن موزه بودند، برخی از این كتاب‌ها از میان رفت. بقیه را در دو صفّه بزرگ بر فراز صفه‌های داخلی ایوان آینه جای دادند. در 1330ش، كتابخانه‌ای مركب از دو سالن مطالعه و یك دفتر، روی حجره‌های شرقی صحن عتیق، و دو مخزن كتاب روی مقبره مستوفی و غرفه مشرق الشمسین ساخته شد و آن كتاب‌ها را به آنجا منتقل كردند.

منبع:
دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر سید كاظم موسوی بجنوردی، مقاله سید صادق سجادی، تهران، 1369ش، ج 1، ص 358 - 362.